Firmy rodzinne w Polsce są prowadzone w różnorodnych formach prawnych, jednakże nie każda z tych form jest dostosowana do rozmiaru i charakteru prowadzonej działalności gospodarczej. W firmach rodzinnych kapitał w całości lub większej części znajduje się w posiadaniu rodziny i zazwyczaj przynajmniej jeden członek rodziny sprawuje funkcję kierowniczą. Często zdarza się jednak, że zarządzanie przedsiębiorstwem należącym do rodziny jest trudniejsze niż kierowanie inną formą biznesu, ponieważ w grę wchodzą tu zarówno relacje osobiste, rodzinne, jak i powiązania kapitałowe. Lekarstwem na to bywa wybór odpowiedniej formy prawnej oraz jasne określenie zasad rządzących firmą. Poniżej przedstawiono zarys najczęściej wykorzystywanych form prowadzenia działalności gospodarczej. Każda z tych form ma swoje wady i zalety. Jednakże wiedza o nich oraz elastyczne jej wykorzystanie bywa kluczem do sukcesu firmy.
Jednoosobowa działalność gospodarcza
Działalność jednoosobowa jest najpopularniejszą w Polsce formą prowadzenia przedsiębiorstwa, jej założenie jest łatwe i nie wymaga posiadania kapitału początkowego. Cechuje się ona najmniejszym zakresem ograniczeń formalnych, stąd wielu przedsiębiorców ceniących sobie elastyczność wybiera właśnie taką formę działalności. Jej zaletą są proste formy prowadzenia księgowości, a indywidualni przedsiębiorcy są uprawnieni do stosowania korzystnych rozwiązań podatkowych (np. podatek liniowy). Wadą tej formy jest niewątpliwie pewna trudność w pozyskiwaniu kapitału oraz przede wszystkim zasady odpowiedzialności za długi powstałe w związku z tą działalnością. Prowadząc jednoosobową działalność gospodarczą przedsiębiorca odpowiada całym swoim majątkiem za skutki jej prowadzenia. Odpowiedzialność ta rozciąga się zasadniczo również na współmałżonka. Uwaga! Odpowiedzialność współmałżonka jest wyłączona w odniesieniu do długów powstałych w wyniku prowadzenia działalności z majątku odrębnego oraz za długi powstałe po ustanowieniu rozdzielności majątkowej.
Właśnie ze względu na kwestię osobistej odpowiedzialności wiele osób otwierających firmę jako jednoosobowi przedsiębiorcy, w miarę rozwoju działalności i zwiększania jej rozmiarów decyduje się na zmianę formy prawnej na spółkę kapitałową.
Spółki cywilne i osobowe
Zaletą spółek cywilnych oraz osobowych (najczęściej jawnych oraz komandytowych) jest niewątpliwie możliwość podziału zadań i wzajemnego wspierania się przez wspólników, co zwłaszcza na początku działalności pomaga, lecz później często okazuje się wadą prowadzącą do poważnych kłopotów czy nawet rozpadu spółek. Ze wspólnikiem musimy dzielić się zyskiem, a jego wizja rozwoju firmy może być inna od naszej. Stąd decyzja o wyborze wspólnika często dotyczy osoby z kręgu najbliższej rodziny.
Wspólnicy spółek cywilnych i osobowych mogą rozliczać się z fiskusem według zasad podatku liniowego, ale uwaga – również w tym przypadku, wierzyciele tych spółek mogą sięgnąć do majątku osobistego wspólników.
Generalna różnica pomiędzy spółką cywilną a spółkami osobowymi jest taka, że ta pierwsza traktowana jest w obrocie prawnym jako kooperacja kilku osób fizycznych (spółka nie ma indywidualnej podmiotowości prawnej i to wspólnicy są podmiotem praw i obowiązków tej spółki), natomiast spółkom osobowym przepisy przyznają uprawnienie do nabywania we własnym imieniu praw i zaciągania zobowiązań.
Wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają solidarnie za zobowiązania zaciągnięte w związku z prowadzeniem działalności spółki cywilnej. Odpowiedzialność solidarna oznacza, że wspólnicy ponoszą wspólną odpowiedzialność, przy czym każdy ze wspólników odpowiada za cały dług, a spełnienie świadczenia przez jednego ze wspólników zwalnia pozostałych z odpowiedzialności wobec wierzyciela. W następstwie uregulowania należności przez jednego ze wspólników może on kierować roszczenia zwrotne do majątków indywidualnych pozostałych wspólników. Rozliczenia między wspólnikami mogą następować w proporcji właściwej do ich udziałów w spółce bądź w pokrywaniu strat albo w inny sposób uregulowany w umowie spółki. Egzekucja roszczeń wierzycieli spółki cywilnej może odbywać się również w dowolnej kolejności z majątku spółki lub osobistego majątku każdego ze wspólników.
Zaletą spółki cywilnej jest nieskomplikowany sposób jej likwidacji.
W odróżnieniu od spółki cywilnej odpowiedzialność wspólników spółki jawnej za jej długi zachodzi dopiero wówczas, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. Wówczas każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki jawnej bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Złagodzenie zasad odpowiedzialności wspólnika spółki jawnej zwiększa zatem atrakcyjność tej spółki w porównaniu ze spółką cywilną. Jeśli więc jesteś wspólnikiem spółki jawnej, należy liczyć z odpowiedzialnością za jej zobowiązania, gdy spółka nie ureguluje ich na czas. Podobnie będzie w przypadku innych spółek osobowych.
Na szczególną uwagę zasługuje spółka komandytowa. Jej cechą charakterystyczną jest występowanie dwóch typów wspólników o różnych zasadach odpowiedzialności: komandytariusza i komplementariusza. Komandytariusz jest zwolniony z odpowiedzialności osobistej za zobowiązania spółki w granicach wniesionego do wspólnego przedsięwzięcia wkładu, natomiast odpowiedzialność komplementariusza jest nieograniczona. Niewątpliwą zaletą tego typu spółki jest możliwość dokapitalizowania firmy wkładem komandytariusza, którego nie będzie dotyczyć ryzyko działalności spółki ponad granice jego wkładu.
Spółki kapitałowe
Sposobem na ochronę prywatnego majątku wspólników przed ryzykiem odpowiedzialności za długi związane z działalnością gospodarczą jest wybór spółki kapitałowej, czyli spółki z o.o. albo akcyjnej. W spółkach tych wspólnicy odpowiadają jedynie do wysokości wkładów, co chroni ich prywatny majątek i stąd najczęściej duże firmy działają właśnie jako spółki tego rodzaju. Spółki kapitałowe, zwłaszcza akcyjne, mają także największą zdolność pozyskiwania kapitału. Z drugiej strony tworzenie tych spółek jest najbardziej sformalizowane i kosztowne, a także wymaga minimalnego kapitału własnego (5.000 zł w spółce z o.o., 100.000 zł w spółce akcyjnej). W spółkach kapitałowych za zobowiązania spółki odpowiada sama spółka, gdyż jest odrębnym podmiotem prawa. Wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki.
W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością na uwagę zasługuje jednak kwestia odpowiedzialności subsydiarnej członków zarządu. W sytuacji braku wystarczających środków na spłatę długu i bezskutecznej egzekucji z majątku spółki, należy się więc liczyć z możliwością pociągnięcia do osobistej odpowiedzialności jej członków zarządu. W spółce akcyjnej ustawodawca nie przewidział odpowiedzialności innych podmiotów za zobowiązania spółki poza nią samą. Warto pamiętać, że wspólnik spółki kapitałowej, który chce czerpać bezpośrednie dochody z udziału w spółce skazuje się na „podwójne” opodatkowanie wypłacanego zysku. Zysk ten jest opodatkowany pierwszy raz podatkiem dochodowym od osób prawnych jako dochód spółki i drugi raz podatkiem dochodowym od osób fizycznych jako dywidenda wypłacana wspólnikom. Będzie to zatem obciążenie większe niż gdyby wspólnik ten prowadził działalność bezpośrednio lub jako wspólnik spółki osobowej, gdyż wówczas mógłby korzystać z podatku liniowego. Kompromisowym rozwiązaniem jest decyzja o prowadzeniu działalności gospodarczej w formie mieszanej jako spółka z ograniczoną działalnością spółka komandytowa (sp. z o.o. sp.k.), która łączy zalety podatkowe spółki komandytowej, jak i zaletę braku odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki. W takiej konstrukcji prawnej wykorzystuje się cechy spółki komandytowej: komplementarisz (sp. z o.o.) odpowiada za zobowiązania spółki całym swym majątkiem, a komandytariusz odpowiada w granicach wkładu. W efekcie, komandytariusz, będący osobą fizyczną może rozliczać się według stawki podatku liniowego.
Dziedziczenie firmy
Wiele osób zadaje sobie pytanie, jak zabezpieczyć firmę przed niekorzystnymi skutkami prawnymi i finansowymi śmierci właściciela lub jednego ze wspólników firmy, tak aby przedsiębiorstwo, na rozwój którego niejednokrotnie pracowała cała rodzina nadal, w sposób sprawny, funkcjonowało.
W przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej, działalność prowadzona pod nazwiskiem przedsiębiorcy i majątek zgromadzony w ramach tej działalności jest jednocześnie jego majątkiem własnym. W zależności więc od tego, czy zmarły pozostawił testament, czy też nie (w efekcie czego krąg spadkobierców regulowany jest przez ustawę) pozostawiony majątek zgodnie z wolą zmarłego przypadnie spadkobiercom testamentowym, bądź też spadkobiercom ustawowym, proporcjonalnie do ich udziału w spadku. W postępowaniu sądowym w sprawie dotyczącej spadku sąd powinien dążyć do zachowania gospodarczej całości przedsiębiorstwa. Zasady powyższe dotyczą również udziałów w spółce cywilnej, jednakże umowa spółki cywilnej może określić kryteria ograniczeń dla spadkobierców zmarłego wspólnika w związku z przystąpieniem ich do spółki. Takim kryterium może być np.: wiek, płeć, zawód, czy zgoda na podjęcie pracy w spółce.
W spółce jawnej przepisy nie przewidują automatycznego wstąpienia spadkobierców w prawa zmarłego wspólnika. Co więcej, śmierć wspólnika spółki jawnej stanowi przyczynę rozwiązania spółki i jej likwidacji, chyba że co innego wynika z umowy spółki, lub jeżeli pozostali wspólnicy podejmą uchwałę o dalszym jej funkcjonowaniu. W sytuacji kontynuowania działalności pomimo śmierci wspólnika, pozostali wspólnicy muszą wypłacić jego spadkobiercom przypadający na zmarłego udział kapitałowy w spółce. Umowa spółki może także przewidywać możliwość wstąpienia spadkobierców wspólnika w jego miejsce. Wskazane jest wówczas, aby w umowie spółki w sposób precyzyjny były określone zasady uczestnictwa w spółce spadkobierców, w szczególności, jeżeli jest ich kilku.
W przypadku spółek kapitałowych podstawowe znaczenie ma kapitał zakładowy, a pozycję wspólnika określa wartość jego udziałów w stosunku do całego kapitału zakładowego. Śmierć wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – co do zasady – nie wpływa na jej byt prawny. Udziały wchodzą w skład spadku i podlegają dziedziczeniu na zasadach ogólnych. Jeżeli umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie wyłącza wstąpienia do spółki spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika, to wstępują oni do spółki z mocy samego prawa spadkowego i wykonują swoje prawa w spółce. Spadkobiercy powinni jednak powiadomić spółkę o przejściu udziałów oraz przedstawić dowód przejścia, np. postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Jeżeli w umowie spółki umieszczono zapisy dotyczące wyłączenia lub ograniczenia dziedziczenia udziałów powinny im towarzyszyć regulacje opisujące warunki spłaty poszczególnych spadkobierców niewstępujących do spółki, którzy muszą otrzymać ekwiwalent za nieobjęte udziały.
W spółce akcyjnej, poszczególne akcje stanowią przedmiot obrotu i podlegają dziedziczeniu na zasadach określonych w prawie spadkowym, stąd dopuszczalne jest zarówno ich dziedziczenie ustawowe, jak i testamentowe. Nie przewiduje się żadnych ograniczeń lub szczególnych norm dotyczących dziedziczenia akcji. W związku z powyższym, statut spółki akcyjnej nie może przewidywać jakichkolwiek ograniczeń dotyczących dziedziczenia akcji.
Kinga Jaźwicka
radca prawny
